ฟุ้งซ่านได้ที่กับวลาดิมีร์ ปูทัน

Fundamentals of Comedy Engineering, Chapter1: Basic Mechanisms of Jokes (Part 3)

เอนทรี่นี้จะยาวหน่อย เพราะนอกจากผมต้องแนะนำกลไกแห่งความขำประเภทสุดท้ายแล้ว ก็จะมีการอภิปรายเพิ่มเติมเพื่อปิดบทเรียนแรก และนำเสนออะไรซักอย่างเพื่อเรียกน้ำย่อยก่อนเข้าสู่การเรียนในบทที่ 2 ครับ

ความขำของ wit หรือคารมขันนั้น เกิดจากการรับรู้แนวคิด (idea) ซึ่งขาด-เกิน หรือผิดวิสัยที่คนทั่วไปจะคิดกันได้ รีแอกชั่นที่เกิดจากการรับคารมขันเข้าไปจึงมักจะเป็น “แหม...คิดไปได้” หรือ “คิดได้ไงวะ” หรือ “เออว่ะ” จังหวะการเล่นมุขจะแตกเป็นสองแขนง คือ ถ้าไม่หลอกล่อให้คนรับมุขคิดไปอีกทางหนึ่งแล้วตบมุขด้วยบทสรุปที่เหนือคาด ก็จะเป็น ตั้งประเด็นที่กระตุ้นให้คนรับมุขคิดหาคำตอบ แล้วตบด้วยคำเฉลยสุดพิสดาร

บางกรณีก็อาจตลบกลับอีกชั้นด้วยการล่อให้ผู้รับมุขคิดมาก ก่อนจะตบมุขด้วยบทสรุปที่ธรรมดาเหลือเกิน ก็มีไม่น้อยครับ ซึ่งการอนุญาตให้ตลบกลับไปกลับมา เอาล่อเอาเถิดกับระบบความคิดของผู้รับมุขได้หลายชั้นนี่เองที่เป็นจุดเด่นของกลไกชิ้นสุดท้ายนี้ ต่างกับสองแบบที่แล้วซึ่งมีจังหวะตบมุขได้แค่จังหวะเดียวหนักๆ (ตัวอย่างของมุขหลายตลบ ขอยกไปไว้บทหน้าแล้วกันครับ)

“Life is just like a vacuum cleaner: it sucks!”

(คำกล่าวโดย วลาดิมีร์ ปูทัน)

ฟังชื่อ “คารมขัน” แล้วอาจคิดว่าต้องเป็นมุขแนวเล่นคำ แต่นิยามของมันครอบคลุมถึงมุขที่ล้อเล่นกับการตีความและตรรกะอีกด้วย:

(สถานการณ์: ชายหนุ่มหญิงสาวอยู่ด้วยกันสองต่อสอง)

“คุณรู้มั้ยว่า คุณทำให้ฉันคิดถึงทะเลเหลือเกิน”

“คุณหมายความว่า ผมเป็นคนเถื่อนๆ อารมณ์แปรปรวน แต่โรแมนติกชะมัด?”

“เปล่า...ฉันเป็นโรคเมาคลื่นน่ะค่ะ”

ตัวอย่างคลาสสิกของการใช้กลไกนี้ให้เป็นประโยชน์คือมุขแนวปุจฉา-วิสัชนา ซึ่งมีกลไกตายตัวเปรียบได้กับเกมลากเส้นต่อจุด ที่รูปสุดท้ายจะออกมาเป็นสิ่งที่คาดไม่ถึงเสมอ

ถาม: ตุ๊กตาoาร์บี้ กับ บริธoo สเoยร์ส เหมือนกันอย่างไรบ้าง?

ตอบ: ผมบลอนด์ หัวกลวง และทำจากพลาสติก

(ถึงมุขตัวอย่างข้างบนจะออกแนวเสียดสี แต่โครงสร้างหลักของมันยังเป็นของ wit อยู่ครับ)

นักเล่นมุขหลายสำนักถึงกับเชิดชูคารมขันให้เป็นมุข “ชั้นสูง” หรือมุข “ปัญญาชน” ซึ่งความเห็นส่วนตัวของผู้เขียนคือ ไม่มีมุขตลกไหนที่สูงหรือต่ำ และมุขแนวนี้ก็อาจงี่เง่าไร้สาระได้ไม่แพ้แนวอื่นๆ เลย
 

ซึ่งสาเหตุที่หลายคนภูมิใจหนักหนาที่ตัวเองเป็นนักเล่นคารมขันก็เพราะว่า มันเป็นมุขที่จู่โจมเข้าทางสภาวะจิตระดับสัมปชัญญะ หรือที่รู้จักกันในนาม ego นั่นเองครับ ซึ่งจิตส่วนอีโกนี้ จะรับหน้าที่ของการรับรู้, ความทรงจำ ตรรกะและระบบการคิด และยังรวมไปถึงภาวะรับรู้ตัวเอง (self-monitoring) และระดับความนับถือตัวเอง (self-esteem) อีกด้วย ดังนั้นจึงไม่ใช่เรื่องแปลกที่ผู้รักการบริหาร ego ด้วยคารมขันจะมีความหลงตัวเองอยู่บ้าง

 
ย่อหน้าข้างบนไม่ได้เขียนด้วยอคติ หรือความหมั่นไส้แต่อย่างใดครับ เพราะมุขถนัดของผมเอง ก็อยู่ในสายที่ใช้คารมขันเป็นหลักเหมือนกัน

 
End-of-Chapter Discussion and Summary

 
กลไกของมุขตลกทั้งสามมีความเกี่ยวเนื่องกันกับแบบจำลองสภาวะจิต 3 ระดับของฟรอยด์ อันประกอบด้วย id (สัญชาตญาณ), ego (สัมปชัญญะ) และ superego (ศีลธรรม) อยู่มาก โดยกลไกดังกล่าวจะไปกระตุ้นให้สภาวะจิตระดับนั้นๆ ทำงาน “กินเปล่า” คล้ายกับการออกกำลังกายเพื่อลดความตึงในระดับนั้นๆ โดยตรง โดยไม่มีผลกระทบต่อจิตในระดับข้างเคียง
 

Humor ช่วยระบายความต้องการของ id ที่ถูกกดไว้ตลอดให้เบาบางลง

Wit ช่วยผ่อนคลายความเครียดของ ego ที่ต้องถูกโขกสับจาก superego และ id อยู่เสมอ

Comic ช่วยสอนให้ superego รู้จักการให้อภัยความผิดพลาดของ ego

ดังนั้นผมจึงขออนุญาตย้ำอีกครั้งว่า มุขตลกทุกแนวมีคุณค่า และไม่มีสูงต่ำแต่อย่างใดครับ :) ขอเพียงอย่าเสพมุขไหนจนเกินขนาด จนกลายเป็นทำให้จิตบางส่วนพองหรือแฟบ อันทำให้สภาพจิตใจไม่สมดุลขึ้นมาก็แล้วกัน ... คงเคยดูหนังตลกที่พ่นคำหยาบด่ากันทั้งเรื่อง จนเอียนชื่อสัตว์เลื้อยคลานกันไปเลยใช่มั้ยครับ? นั่นเป็นเพราะเราใช้งาน id เลยเถิดไป จนเจ้า superego มันรับไม่ได้ และสั่งให้เรารู้สึกผิดจะได้เลิกดูเร็วๆ ครับ

เท่านี้ วิชาการมุขศาสตร์ในบทแรกก็จบลงแล้ว ต่อไปผมจะขึ้นบทที่ 2 ซึ่งเป็นการจำแนกสายของการเล่นมุข และลักษณะเด่นของมุขแต่ละสายอย่างละเอียดยิบครับ รับประกันด้วยหัวของพี่พูห์เลยว่า วิชาการน้อยกว่า และสนุกกว่าบทแรกแน่นอน (แต่มั่วกว่าบทแรก เพราะเป็นทฤษฎีที่ผมต่อยอดเอาเองล้วนๆ ครับ)

Fundamentals of Comedy Engineering, Chapter2: Joke Classification (Part 1)

Introduction

 
หากจัดประเภทมุขตลกตามกลไกหลักทั้งสามของฟรอยด์ในบทที่แล้ว เราจะสามารถแบ่งลักษณะการเล่นมุขตลกออกเป็น 6 สายด้วยกัน อันได้แก่

แผนผังแสดงการจัดแบ่งประเภทมุข...ร...รูปร่างนี้มัน?!

เป็นเรื่องบังเอิญครับ...บังเอิญจริงจริ๊ง~~

1. Rhetoric (สายปฏิภาณ) = มุขตลกที่ใช้หลักการของ “คารมขัน” มากกว่ากึ่งหนึ่ง
2. Parody (สายล้อเลียน) = มุขตลกที่ใช้หลักการของ “คารมขัน” และ “อารมณ์ขัน” รวมกันมากกว่ากึ่งหนึ่ง
3. Sarcasm (สายเสียดสี) = มุขตลกที่ใช้หลักการของ “อารมณ์ขัน” มากกว่ากึ่งหนึ่ง
4. Absurdity (สายบั่นทอนปัญญา) = มุขตลกที่ใช้หลักการของ “คารมขัน” และ “อาการขัน” รวมกันมากกว่ากึ่งหนึ่ง
5. Character (สายล่อเป้า) = มุขตลกที่ใช้หลักการของ “อาการขัน” มากกว่ากึ่งหนึ่ง
6. Anti-comedy (สายปฏิเสธมุข) = มุขตลกสายพิเศษที่ใช้หลักการปฏิเสธมุข กล่าวคือ ขำเพราะไม่ขำ

อนึ่ง คำว่า “กึ่งหนึ่ง” ในที่นี้หมายถึงอัตราส่วน 2 ใน 3 จากค่าผลรวมความขำสัมบูรณ์ (ค่าอะไรของมันวะ?)

อสอง (อนึ่งเป็นครั้งที่สอง) เหตุที่มุขตลกสายปฏิเสธมุข อยู่ตรงกลางระหว่างกลไกของ comic และ humor เนื่องจากประสบการณ์ของผู้เขียนแล้ว คนที่เล่นมุขสายนี้เก่งๆ มักจะมีความถนัดหลักอยู่ในสายล่อเป้าและ/หรือสายเสียดสี อีกประการหนึ่งคือ มุขที่ใช้หลักการของ comic และ humor รวมกันมากกว่ากึ่งหนึ่ง ซึ่งนั่นหมายถึงการกระตุ้นให้ id และ superego ขำแรงๆ ออกมาได้พร้อมกันนั้นเป็นไปได้ยากมากในทางทฤษฎี

และเนื่องจากวิทยาการปัจจุบัน (วิทยาการอะไรของมันวะ?) ยังไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่า อาการฮากริบอันเกิดจากมุขสาย anti-comedy นั้น เกิดจากการหักล้างกันของเสียงหัวเราะจาก id กับ superego จริงหรือไม่ แบบจำลองที่ลงตัวที่สุด ณ เวลานี้จึงเป็นการใส่มุขตลกสายปฏิเสธมุขลงไประหว่างสายล่อเป้าและสายเสียดสีครับ

ไว้ผมจะกล่าวถึงเหตุผลอื่นๆ เกี่ยวกับตำแหน่งของสายปฏิเสธมุขบนแผนผังนี้อีกครั้งในช่วงท้ายบทครับ

 

---

จบเอนทรี่นี้ไว้แค่นี้ก่อน เพื่อเปิดให้แสดงความคิดเห็นว่ามีใครอยากอ่านคำอธิบายของมุขสายไหนก่อนเป็นพิเศษหรือเปล่า หากไม่มีผมจะได้ไล่ตามหมายเลขที่ผมเรียงไว้แต่ต้นครับ (แต่ขอล็อกสายปฏิเสธมุขให้อยู่หลังสุดนะ)

เอนทรี่ต่อไปคงต้องรอกันยาวหน่อยล่ะครับ บทนี้ข้อมูลเพียบ...คาดว่าเนื้อหาทั้งหมดคงทะลุสิบเอนทรี่แน่ๆ m(_ _ ")m