ฟุ้งซ่านได้ที่กับวลาดิมีร์ ปูทัน

Fundamentals of Comedy Engineering, Chapter1: Basic Mechanisms of Jokes (Part 2)

มาต่อกันด้วยกลไกพื้นฐานลำดับสอง comic (อาการขัน) ครับ

 
ทบทวนนิยามของอาการขันกันนิดนึง อาการขันคือความขำที่เกิดจากการกระทำที่ขาด-เกิน หรือผิดไปจากปกติในสถานการณ์ซึ่งเป็นท้องเรื่องของมุข จังหวะมุขโดยทั่วไปก็มักจะเกริ่นด้วยสถานการณ์ที่เป็นเรื่องปกติ หรือปัญหาอย่างใดอย่างหนึ่งให้ตัวเอกของเรื่องแก้ไข (กลไกของ comic จึงเป็นกลไกเพียงอย่างเดียวที่ขาด “ตัวเอก” ของมุขไม่ได้) แล้วตบมุขด้วยการกระทำหรือคำพูดที่เหนือคาดคิดสำหรับผู้ชม ซึ่งความขำของมุขก็จะแปรผันตามความต่างระหว่างการกระทำที่ผู้ชมคาดหวัง กับการกระทำของตัวเอก

“อ่ะ หนูหน่อยอุตส่าห์มาเยี่ยมถึงบ้านป้า ป้าจะเอาส้มให้เป็นรางวัลนะ”

(หน่อยรับส้มจากป้ามาหนึ่งลูกแล้วมองตาแป๋ว /แม่เดินเข้าฉาก)

“ลูกหน่อยจ๊ะ รับของจากผู้ใหญ่แล้ว ต้องพูดว่าอะไรเอ่ย?”

“...คุณ-ป้า-คะ...

...ช่วยปอกส้มให้หนูด้วย”

คำสำคัญของอาการขันได้แก่ “ฉันเป็นเด็ก” เนื่องจากอาการขันนั้น มีรากมาจากพฤติกรรมและคำพูดที่ซื่อ (บื้อ), ซุ่มซ่าม, ผิดพลาดบ่อย, คาดเดาไม่ได้ ของเหล่าเด็กๆ ที่ยังขาดความสามารถในการควบคุมตัวเอง

 
บรรพบุรุษของนักแสดงมุขตลก comic ก็คือ:

ตัวตลก (clown) นักแสดงคู่บุญของคณะละครสัตว์ ผู้นี้~นี่เอง~

กริยาแสนงุ่มง่าม เดินชนเสา สะดุดหกล้ม โยนของแล้วหล่น ปีนเชือกแล้วตก เล่นกลพลาดแล้วพลาดอีกจนเผยไต๋ตัวเองซะเกลี้ยง แถมยิ่งจะมั่วซั่วขึ้นทุกครั้งที่ขอแก้ตัว เหล่านี้นี่เองที่เป็นบ่อเกิดแห่งความโมเอะ...เอ๊ย! เสียงฮาจากอาการขัน

 
อาการขันอาจไม่จำกัดอยู่แค่การเล่นละครใบ้ หรือตัวแสดงที่เป็นเด็กเสมอไป บางครั้งมุขที่เล่นกับความซื่อบื้อชนิดหลุดโลกก็อาจจัดอยู่ในหมวดนี้ได้เช่นกัน

“เฮ้~~~ไอ้สมชายเพื่อนยากกกกกก!!!”

“หือ...?”

“โคตรคิดถึงเลยว่ะ! ไม่ได้เจอกันตั้งหลายปี...นี่แกเปลี่ยนไปเยอะเลยนะ...ดูแกสิ...เดี๋ยวนี้แกใส่แว่นซะหนายังกะก้นขวด หน้าดำ หัวล้าน พุงก็พลุ้ย ฟันหลออีก ...แล้วยังแต่งตัวโทรมๆ ไม่เหลือสภาพเสือผู้หญิงสุดหล่อเมื่อสมัยโน้นเลยนี่หว่า...”

“เอ่อ...ผมชื่อนพคุณครับ ไม่ใช่สมชาย”

“...

...

...นี่แกเปลี่ยนชื่อด้วยเรอะ ไอ้สมชาย?”

จากการวิเคราะห์ด้วยโมเดลสภาพจิตของฟรอยด์ กลไกของอาการขันคือการฉายภาพลักษณ์ (projection) ความเป็นเด็กของตัวละครสู่จิตใจของคนรับมุข และอาการขำที่เกิดขึ้น คือการหัวเราะให้กับความเป็นเด็กในตัวของผู้รับมุขเอง การขำแบบนี้ถือเป็นการ “ออกกำลัง” ของสภาพจิตระดับศีลธรรม/ภาพลักษณ์ของผู้ปกครองหรือ superego (ที่ทำหน้าที่จับผิดการกระทำของสัมปชัญญะหรือ ego) โดยไม่ก่อให้เกิดความรู้สึกผิดหรืออับอายเหมือนกับกระบวนการทำงานของซูเปอร์อีโกตามปกติ สรุปคือ อาการขัน เป็นกลไกที่ทำงานกับจิตส่วน superego นั่นเอง

พบกันใหม่คราวหน้า กับกลไกพื้นฐานส่วนสุดท้าย... Wit (คารมขัน) ครับผม m(_ _)m