ฟุ้งซ่านได้ที่กับวลาดิมีร์ ปูทัน

Fundamentals of Comedy Engineering, Chapter1: Basic Mechanisms of Jokes (Part 1)

Introduction

 
เอ็ดเวิร์ด โบโน่ นักจิตวิทยา เคยให้คำจำกัดความของมุขตลกไว้อย่างน่าสนใจว่า

 
“เสียงหัวเราะ เป็นปฏิกิริยาของร่างกายภายหลังจากที่สมองทำการจัดเรียงข้อมูลใหม่อย่างรวดเร็ว “

 
กล่าวคือสมองของมนุษย์นั้นทำหน้าที่คล้ายเครื่องจัดเรียงข้อมูลที่ผ่านเข้ามาทางประสาทสัมผัส ข้อมูลที่ถูกจัดเรียงแล้วจะถูกเก็บ เข้ารหัส และเชื่อมต่อกันเป็นเครือข่าย ทั้งนี้มุขตลกจะทำงาน โดยเข้าไปกระทบโครงสร้างข้อมูลในสมองให้รวน ซึ่งสมองจะตอบโต้ด้วยการสร้าง “การเชื่อมต่อ” ของข้อมูลใหม่ให้เข้ากับเครือข่ายข้อมูลเก่า และมีรีเฟล็กซ์ออกมาเป็นการหัวเราะนั่นเอง

 
คำอ้างข้างต้น อาจยังพิสูจน์ไม่ได้แน่ชัด แต่มันก็สามารถอธิบายธรรมชาติของการเล่นมุขได้หลายประการดังนี้

 - มุขตลก จะขำที่สุดในครั้งแรกที่ได้รับ เพราะเมื่อรับมุขไปครั้งหนึ่งแล้วสมองจะสร้างเครือข่ายใหม่ที่รองรับมุขตลกนั้นๆ ไว้ ไม่ให้ถูกรบกวนเข้าทางเดิมได้อีก

- มุขตลกจำนวนมากถูกคิดขึ้นภายใต้กฎแห่งสาม นั่นคือต้องเกริ่นนำด้วยเรื่องย่อยที่ธรรมดามากๆ ซ้ำกันสองครั้งก่อน แล้วตบมุขในเรื่องย่อยที่สาม ... จุดนี้อธิบายได้ว่าเรื่องย่อยสองครั้งแรกมีไว้เพื่อสร้าง “เครือข่าย” ที่มั่นคงในสมองขึ้นมาก่อน เพื่อป่วนเครือข่าย ด้วยการตบมุขในเรื่องย่อยสุดท้าย

- มุขตลกจำนวนมากมีพื้นฐานอยู่บนสิ่งที่รู้จักกันดีอยู่แล้ว ทำให้ไม่ต้องเสียเวลาปูเรื่อง และเพื่อเป็นหลักประกันว่าผู้รับมุขมี “เครือข่าย” ที่มี “รูรั่ว” ที่เหมือนๆ กัน สำหรับการ “จู่โจม” ของมุขตลก (ประเด็นนี้เป็นแก่นของมุขสาย parody ซึ่งผมจะกล่าวถึงในโอกาสต่อไปครับ)

Basic Mechanisms of Jokes

 
มุขตลกตามแบบจำลองกลไกทางจิต ของซิกมึนด์ ฟรอยด์ บิดาแห่งจิตวิเคราะห์ มักมีกลไกแห่งความขำขั้นพื้นฐาน 3 ชนิดดังต่อไปนี้

 
Humor (อารมณ์ขัน) = ขำด้วยการมีอารมณ์ร่วมที่ผิดไปจากปกติ

Comic (อาการขัน) = ขำด้วยการกระทำที่ผิดไปจากปกติ

Wit (คารมขัน) = ขำด้วยการมีแนวคิดที่ผิดไปจากปกติ

 
*คำทับศัพท์ภาษาไทยเป็นศัพท์ที่ผู้เขียนด้นแปลเอาเอง มิใช่ศัพท์ทางวิชาการ*

 
โดยความขำพื้นฐานทั้งสามนั้นจะทำหน้าที่คล้ายแม่สี กล่าวคือมุขแต่ละมุข และแต่ละประเภทของการเล่นมุขจะสามารถมีองค์ประกอบได้มากกว่าหนึ่ง

สำหรับเอนทรี่นี้ มาเริ่มกันที่ Humor ดีกว่าครับ

 
Humor หรืออารมณ์ขัน มักเกิดจากความขาด, เกิน หรือขัดแย้งของอารมณ์ร่วมที่มีต่อเหตุการณ์หนึ่งๆ มุขตลกแนวนี้จึงเล่นกับความรู้สึกของคนฟังเป็นส่วนมาก จังหวะพื้นฐานของอารมณ์ขันคือการเร้าอารมณ์ของผู้ฟังไปทางหนึ่งก่อนที่จะตบมุข (deliver the punchline) ด้วยอารมณ์อีกอย่างหนึ่ง ซึ่งความต่างของอารมณ์ที่สมเหตุผลก่อนจะจบมุข กับอารมณ์ในช่วงจบมุขนั่นเองที่เป็นตัวกำหนดระดับความขำของมุขตลก

“เฮ้ย! ตำรวจเพิ่งโทรมา บอกว่าบ้านเอ็งโดนขโมยขึ้น”

“เฮ้ย จริงเหรอวะ”

“ทีวีจอพลาสม่า คอมโน้ตบุ๊ก เครื่องเสียง ...โดนยกเค้าหมดเลยว่ะ...”

“...แล้วเมียกรู...เมียกรูล่ะ!?”

“ปลอดภัยดี”

“ปัดโธ่เว้ย!!!”

ตัวอย่างคลาสสิกของมุข humor คือมุขแนวบอกเล่าข่าวดี-ข่าวร้าย ซึ่งข่าวร้ายมักมาก่อนข่าวดี และข่าวดีที่มาช้ามักจะไม่ทำให้คนรับข่าวดีใจ ความตลกของมุขแนวนี้คือ “ข่าวดี” ไม่ดีจริง (และบ่อยครั้งที่มันแย่กว่า “ข่าวร้าย” หลายเท่าตัวนัก) ความคาดหวังว่าข่าวดีจะ “ดี” กว่าข่าวร้ายของคนฟังนั่นเองที่ทำให้เรื่องมันตลก และแน่นอนว่ายิ่ง “ข่าวดี” ที่ว่า เลวร้ายเท่าไหร่ มุขก็จะตลกขึ้นเป็นอัตราส่วนผันกลับ

“มีข่าวดีกับข่าวร้าย”

“เอาข่าวร้ายก่อน”

“บ้านเอ็งโดนขโมยขึ้น”

“หา?! แล้วข่าวดีล่ะ?”

“หัวขโมยไม่ได้เอาอะไรไปเลย เพราะบ้านเอ็งไฟไหม้พอดี”

อารมณ์ขัน เป็นกลไกพื้นฐานที่ “กว้าง” และ “ดิบ” ที่สุดในหมู่กลไกทั้งสาม กล่าวคือ มีนิยามที่คลุมเครือที่สุด มีเงื่อนไขที่ครอบคลุมกว้างที่สุด พลิกแพลงได้เยอะที่สุด แต่ก็อาจหยาบ และดิบเถื่อนได้มากที่สุดเช่นเดียวกัน เช่น

 
ตลกสัปดน – นำเรื่องลามกมาเกริ่น และตบมุขว่าผู้ฟังคิดไปเอง หรืออาจกลับกันคือเริ่มเรื่องด้วยบรรยากาศอื่น แต่ตบมุขให้เข้าเรื่องลามก
 

ตลกซกมก – นำความผะอืดผะอมที่ผิดปกติมาเล่นให้ขัดแย้งกับสิ่งที่ผู้เดินเรื่องแสดงออก เช่น มิตจังอาศัยอยู่ในห้องเช่าที่รกยิ่งกว่ากองขยะ เอามือดำๆ เกาก้น แล้วล้วงเข้าไปในกางเกงในขึ้นราที่อยู่ใต้ฟูก หยิบโดนัทหนึ่งชิ้นออกมาจากกางเกงใน แมลงวันกรูออกจากกางเกงในเป็นฝูง มิตจังเอาโดนัทชิ้นนั้นเข้าปาก เคี้ยวหยับๆ หน้าตาเฉยแล้วบอกว่า “อร่อย” เป็นต้น

 
ตลกหยาบคาย – ใช้ถ้อยคำที่หยาบคายเกินมาตรฐานกับเหตุการณ์ปกติ ความขัดแย้งต่อปฏิกิริยาตอบสนองที่เกินจริงนั่นเองที่ทำให้มุขนั้นขำ... ผมต้องยกตัวอย่างหรือเปล่า?

 
ตลกเสียดสี – ยกยอสิ่งที่มีค่าทางสังคมต่ำให้สูง (เช่น รูปคนแห่แหนบูชาขี้ควาย) หรือกดคุณค่าของสิ่งที่อยู่เหนือกว่าให้ต่ำ (เช่น การ์ตูนล้อดารา-นักการเมือง)

 
ฯลฯ

 
เมื่อพิจารณากันให้ลึกอีกขั้นแล้วจะพบว่ากลไกมุขแนว humor นี้จะออกไปทางตลกร้าย ไม่ใส่ใจต่อศีลธรรมและค่านิยมทางสังคมโดยสิ้นเชิง อีกทั้งเมื่อมุขดังกล่าวเกี่ยวข้องกับเรื่องร้ายแรง หรือเรื่องต้องห้ามแล้ว ก็จะยิ่งตลกขึ้นเป็นทวีคูณ ดังนั้นจึงอาจกล่าวได้ว่า “อารมณ์ขัน” เป็นมุขตลกที่ทำงานกับ id หรือจิตระดับสัญชาตญาณนั่นเอง

ไว้มาต่อเอนทรี่หน้า กับ Comic (อาการขัน) ครับ :)