ฟุ้งซ่านได้ที่กับวลาดิมีร์ ปูทัน

ทีแรกก็ว่าจะลงมุขศาสตร์ตอนต่อ แต่ขอลัดคิวด้วยรีวิวละคอนเวทีคลาสสิก “สู่ฝันอันยิ่งใหญ่” หรือ Man of La Mancha ซึ่งลงโรงฉายอยู่ที่รัชดาลัยเธียเตอร์เมื่อช่วงสัปดาห์ก่อน ด้วยความประทับใจอย่างสุดซึ้งครับ

Disclaimer: สปอยล์แหลกราญ -- Read at your own risk!

 เรื่องย่อ

เรื่องเริ่มเมื่อมิเกล แซร์บันเตส เจ้าหน้าที่เก็บภาษีตงฉิน ออกหมายรื้อถอนโบสถ์ที่ไม่ยอมจ่ายเงินภาษี จึงถูกอำนาจมืดของศาสนจักรยัดข้อหากระทำตนเป็นภัยต่อศาสนา และถูกส่งตัวมาอยู่ในเรือนจำเพื่อรอการตัดสินคดี ระหว่างที่รอนั้นแซร์บันเตสได้เล่าเรื่อง “ความผิด” ของตนให้เหล่านักโทษร่วมคุกฟังในรูปแบบของบทละคอนซึ่งมีตัวเอกนามว่า “ดอน กิโฆเต้”

เรื่องย่อ (ซ้อน)

อลองโซ กิฆาน่า เป็นตาเฒ่าไม้ใกล้ฝั่งที่คลั่งเทพนิยายและนิยายอัศวินเข้าเส้น อยู่มาวันหนึ่งตาแกก็เกิดเป็นโรคประสาทหลอน หลงผิดคิดว่าตัวเองเป็นอัศวิน จึงอุปโลกน์ตัวเองเป็น “ดอน กิโฆเต้ แห่งลามันช่า”

ด้วยใจฮึกหาญ อัศวินเก๊กิโฆเต้ขึ้นควบม้าผอมๆ เท่าที่เหลืออยู่ในคอก ออกเดินทางไปพร้อมกับคนรับใช้ซานโช่เพื่อปราบคนพาลอภิบาลคนดี และเพื่อต่อสู้ตัดสินกับ “จอมมารมายาลวง” ผู้ชั่วร้ายเพื่อสันติสุขอันยั่งยืนของโลก

แต่อนิจจา ดอนกิโฆเต้หลงผิดไปสองเรื่องใหญ่ๆ

เรื่องแรกคือ อาณาจักรสเปนในยุคนั้น ไม่มีอัศวินเหลืออยู่อีกแล้วแม้แต่คนเดียว

อีกเรื่องหนึ่งคือ จอมมารมายาลวงไม่มีตัวตนอยู่จริง

เนื้อเรื่องจะเล่าสลับไปมาระหว่างความเป็นไปของแซร์บันเตสในคุกและการผจญภัยของดอนกิโฆเต้ บุคคลในจินตนาการผู้หลงใหลอยู่ในโลกแห่งจินตนาการ (งงมั้ย? ผมก็งง)

ตาเฒ่าสติแตกแห่งลามันช่า

บทบาทของดอน กิโฆเต้เริ่มที่ฉากอันมีชื่อเสียงที่สุดของเรื่อง (และกลายเป็นสัญลักษณ์ของ Man of La Mancha ในเวลาต่อมา) นั่นคือฉากที่ดอนกิโฆเต้ชักดาบแล้วปราดเข้าต่อสู้กับกังหันลม เพราะเข้าใจว่ากังหันลมเป็นมังกรโดยไม่ฟังเสียงทัดทานของซานโช่ ... แค่ฉากนี้ฉากเดียวก็ประทับภาพความเป็น “อัศวินบ้า” ของดอนกิโฆเต้ไว้ในใจของผู้ชมอย่างได้ผล และจากนั้นดอนกิโฆเต้ก็เข้าใจว่าโรงเตี้ยมตรงหน้าเป็นปราสาท ซึ่งก็คงทำให้ผู้ชมไม่ประหลาดใจกับลูกบ้าของเขาที่จะตามมาเป็นระลอกๆ อีกต่อไป

ถึงจะไม่เคยอ่านนิยายหรือดูละคร แต่ใครๆ ก็รู้จักดอน กิโฆเต้ ในภาพของอัศวินกำมะลอสุดต๊องส์ ผู้ท้าสู้กับกังหันลม

ในร้านเหล้าใต้โรงเตี๊ยมซอมซ่อ ดอน กิโฆเต้ ได้พบกับหญิงโสเภณีนาม อัลดอนซา และตกหลุมรักนางในทันที ดอนกิโฆเต้ไม่ยอมเชื่อว่านางชื่ออัลดอนซ่า (ซึ่งเป็นชื่อชาวบ้านๆ) จึงเรียกนางว่า "ดัลซิเนีย" ซึ่งเหมาะสมกับยอดหญิงผู้สูงศักดิ์ (ในจินตนาการของดอนกิโฆเต้) อย่างเธอมากกว่า พอตกค่ำ ดอนกิโฆเต้ได้เีขียนจดหมายรักถึงดัลนิเซียนางในดวงใจ พร้อมพร่ำพรรณาถึงความรักที่มีต่อเธออย่างหวานเลี่ยนแบบที่เธอไม่เคยคิดว่าจะได้เจอมาก่อนในชีวิต

แม้ความเลอะเลือนของดอนกิโฆเต้ จะกวนใจอัลดอนซาอยู่ไม่น้อย แต่สิ่งที่หล่อนได้รับจากเขา ก็ช่างต่างกับผู้ชายทุกคนที่เธอเคยผ่านมาแล้วราวฟ้ากับเหว อัลดอนซาผู้ชินชากับการทอดกายเพื่อแลกเศษเงินเลี้ยงชีพ เริ่มหวั่นไหวกับบุรุษที่ปฏิบัติกับเธอราวยอดหญิง เขาสาบานว่าจะยอมตายเพียงเพื่อแลกกับการขออุทิศชัยชนะของเขาให้กับเธอ และเอ่ยนามของเธอเพื่อปลอบประโลมใจในยามพ่ายแพ้

หัวใจที่ปิดตายของนางโสเภณีกร้านโลก เริ่มเปิดรับตาเฒ่าเพ้อเจ้อไม่เต็มเต็งคนนี้ อย่างช้าๆ...ท่ามกลางเสียงโห่ฮาเยาะหยันของสังคม

ดีหรือบ้า? กล้าหรือเพี้ยน?

ดอนกิโฆเต้ คือตัวแทนของอัศวินผู้มีเลือดเนื้อเป็นอุดมคติ สวมใส่เกราะผุๆ ที่มีชื่อว่าความบ้า เกราะแห่งความบ้านี้เองที่ช่วยคุ้มกันอุดมคติของเขามิให้แตกสลาย แต่ในขณะเดียวกันก็ขวางกั้นระหว่างอุดมคติและสังคม และทำให้ระยะห่างของสองสิ่งนี้ (ซึ่งโดยธรรมชาติก็ไม่ได้ใกล้กันอยู่แล้ว) ยิ่งกว้างขึ้นเข้าไปอีก

เมื่อดูจนจบเรื่อง ผู้ชมทุกคนคงเห็นพ้องว่าเขาเป็นคนวิกลจริตอย่างไม่ต้องสงสัย

พอๆ กับที่เขามีหัวใจอันงดงามของวีรบุรุษโดยมิพักต้องสงสัยเช่นเดียวกัน

ผมรู้สึกอายตัวเองที่หัวเราะดอนกิโฆเต้ในฉากเปิดตัวของเขา ที่เขาต่อสู้กับกังหันลมด้วยหลงผิดคิดว่ากังหันลมนั้นคือมังกรตัวมหึมา

จริงอยู่ จริตที่วิกลทำให้เขาเห็นกังหันลมเป็นมังกร หากแต่เป็นความกล้าหาญโดยแท้ ที่ทำให้เขาเข้าประจัญต่อสู้กับ “มังกร” ตนนั้นด้วยตัวเพียงคนเดียว

ถ้าผม “มองเห็น” มังกร ผมก็ตอบได้ไม่เต็มปากนักว่าผมจะทำได้อย่างที่ดอน กิโฆเต้ทำ “วีรกรรม” ของดอนกิโฆเต้จึงไม่ได้อยู่ที่ว่ามังกรมีอยู่จริงหรือไม่ แต่อยู่ที่ว่าเขากล้าสู้กับ “มังกร” หรือเปล่าต่างหาก

เช่นเดียวกัน แม้ว่าดอนกิโฆเต้จะเพ้อถึงแต่อุดมคติเลิศลอยอยู่ตลอดเวลา แต่ก็ไม่มีใครเถียงได้ว่าเขารักษาสัตย์ สุภาพอ่อนน้อม ให้เกียรติอิสตรี มีเมตตาต่อคนทั่วไป ศรัทธาในความดีของมนุษย์ ไม่ด่วนตัดสินคน สู้ถวายชีวิตเพื่อปกป้องคนที่ถูกข่มเหงรังแก ไม่เหยียดหยามซ้ำเติมผู้แพ้ และไล่ตามความฝันโดยไม่ท้อถอยได้อย่างที่พูดไว้ ดังนั้นคุณธรรมของดอนกิโฆเต้หาได้กลายเป็นคำมดเท็จเพราะอัศวินได้สูญพันธุ์ไปหมดแล้วไม่ กลายเป็นเรื่องเหลวไหลเพราะเขาพ่ายแพ้มาแล้วนับสิบครั้งหรือก็เปล่า หากแต่เป็นจริงได้เพราะเขาสามารถยึดมั่นในปฏิญญาแห่งอัศวินจวบจนสิ้นชีวิต

เขาง่อยเปลี้ย เขาป้ำเป๋อ เขาขี้ฝอย แต่ไม่ว่าใครก็ดูถูกเขาไม่ได้ เพราะมีเพียงน้อยคนบนโลกนี้ที่ทำได้อย่างเขา

อุดมคติและความบ้า

แม้จะออกเกินจริงไปบ้างเพื่อรสชาติของความเป็นบทละคอน แต่ดอนกิโฆเต้ คือตัวแทนความเป็นอุดมคติของแซร์บันเตสผู้แต่งนั่นเอง ระหว่างพักกึ่งเรื่อง (ซึ่งเป็นเบรกเฉพาะของแซร์บันเตส แต่ผู้ชมไม่มีเบรกครับ...ดูกันรวดเดียวประมาณสอง ชม. ครึ่ง) ก็จะเป็นวิวาทะระหว่างแซร์บันเตสและเพื่อนมนุษย์ในเรือนจำ ว่าด้วยอุดมคติและความเป็นจริง เหล่านักโทษต่างเหยียดหยามแซร์บันเตสอย่างที่เหล่าโจรในโรงเตี้ยมเย้ยหยันดอนกิโฆเต้ บอกว่า “ความฝันอันสูงสุด” เหล่านั้นเป็นเรื่องเพ้อเจ้อทั้งเพ และกวีอย่างแซร์บันเตสก็ไม่ต่างอะไรกับคนบ้าหรือคนอ่อนโลก ที่ไม่เคยจะยอมรับความจริงและ “มองโลกอย่างที่มันเป็น”

แม้ในบางครั้ง บ่าวผู้ซื่อสัตย์อย่างซานโช่ ก็สงสัยในความไร้เดียงสาของผู้เป็นนายอยู่บ้าง

หากแต่ความจริงแล้ว ทั้งแซร์บันเตสและดอนกิโฆเต้ต่างเป็นผู้ผ่านโลกมามากทั้งคู่ หาได้เป็นคนอ่อนโลกอย่างที่ใครกล่าวหา จุดนี้แซร์บันเตสได้พูด (นัยว่าพูดแทนดอนกิโฆเต้ อย่างที่เขาปล่อยให้ดอนกิโฆเต้พูดแทนเขา) ตอบโต้ว่า:

“ผมใช้ชีวิตมาเจียนจะห้าสิบปีแล้ว

เคยเป็นอะไรมามากมายรวมถึงการเป็นทหาร

ผมได้เห็นสหายร่วมสมรภูมิ ล้มตายไปต่อหน้าคนแล้วคนเล่า

หลายคนในนั้นพูดกับผมว่า ‘ทำไม...?’ ก่อนที่จะสิ้นใจ

ผมเชื่อว่าเขาไม่ได้ต้องการถามว่า 'เขาตายเพราะอะไร'

แต่ถามว่า 'เขามีชีวิตอยู่มาเพื่ออะไร' ต่างหาก

เขาตายไปโดยที่ไม่รู้ด้วยซ้ำ ว่าเขาเกิดมาเพื่อสิ่งใด

โลกเราน่ะมันช่างโหดร้าย และมีแต่เรื่องบ้าบออยู่เต็มไปหมด

แล้วท่านเอาอะไรมาตัดสินเล่า ว่าสิ่งใดคือความบ้า?

บางทีการพยายามปรับตัวให้เข้ากับโลกที่เป็นอยู่นั่นแหละ คือความบ้า

การยอมล้มเลิกความใฝ่ฝันสิ อาจเป็นความบ้า

และที่สุดของความบ้าทั้งปวงนั้น

คือการที่เรามองชีวิตอย่างที่มันเป็น

แทนการมองชีวิตอย่างที่มันควรจะเป็น!”

สวยงาม สะเทือนใจ ... อ่านบทพูดข้างบนแล้วได้อารมณ์แค่ไหน เวลาดูของจริงสดๆ ให้คูณไปซัก 100 เท่า

(หมายเหตุ: ผมแกะบทพูดบางส่วนเอาจากความทรงจำ อาจมีผิดพลาดไปบ้างต้องขออภัย)

อุดมคติและความเป็นจริง

ส่วนที่ผมชอบ “สู่ฝันอันยิ่งใหญ่” เอามากๆ จุดหนึ่งก็คือ แม้เนื้อเรื่องจะเชิดชูอุดมคติแบบโรแมนติก แต่โลกภายในละคอน กลับเป็นโลกที่โหดร้ายไม่ต่างกับโลกแห่งความเป็นจริงของเรา เช่นเดียวกับตัวละคอนประกอบอื่นๆ ที่ไม่ได้เห็นดีเห็นงามไปกับความคิดของดอน กิโฆเต้เลย การเลือกใช้ชีวิตในแบบของดอน กิโฆเต้จึงไม่ได้โรยไปด้วยกลีบกุหลาบ และต้องลำบากยิ่งกว่าคนธรรมดาทั่วๆ ไปด้วยซ้ำ

ฉากที่อัลดอนซาถูกเหล่าโจรรุมข่มขืนย่ำยีเพียงไม่นานภายหลังจากที่เธอยอมรับอุดมคติของดอนกิโฆเต้ ก็ราวกับเป็นการตบหน้าผู้ชมอย่างจังคล้ายกับจะบอกว่า “แต่เดี๋ยวก่อน ... เส้นทางชีวิตแบบนี้มันไม่หมูอย่างที่คิดหรอกนะ”

พอมาถึงฉากนี้ คนดูก็ต้องกลับมาตั้งคำถามกับตัวเองอีกคำรบว่า จะเตรียมใจเพื่อใช้ชีวิตอย่างกล้าหาญแต่ต้องทนทุกข์ หรือยอมกลับไปใช้ชีวิตอย่างเฉยชาต่อทุกสิ่งเพื่อความสะดวกสบาย? ... เคราะห์กรรมของอัลดอนซาเกิดจากความลุ่มหลงในอุดมคติไร้แก่นสาร หรือเกิดจากความหยาบช้าของมนุษย์ในโลกเบี้ยวๆ ใบนี้กันแน่?

ทางเตียนเวียนลงนรก ทางรกวกขึ้นสวรรค์ นี่ก็สัจธรรมอีกข้อนึง

อย่างไรก็ตาม บทละคอนก็ยังให้ความหวังแก่ผู้ชมในตอนท้าย...ภายหลังการตายของดอน กิโฆเต้ อัลดอนซา เรียกตัวเองว่า “ดัลซิเนีย” อันเป็นชื่อที่ดอน กิโฆเต้ตั้งให้ เป็นการบอกโดยนัยว่าอุดมคติของดอนกิโฆเต้ได้รับการสืบทอด และดัลซิเนียจะไม่กลับไปเป็นโสเภณีอีกต่อไป

การเดินทางของดอนกิโฆเต้สูญเปล่า? ไม่จริงหรอก...เพราะอย่างน้อยเขาก็ได้ “ช่วย” ผู้หญิงคนหนึ่งเอาไว้

เขาตายก่อนความฝันจะบรรลุ แต่ไม่เป็นไร เพราะมีคนอีกอย่างน้อยก็หนึ่งคน ที่พร้อมจะไล่ตามมันเพื่อเขา

บทสรุป

ผมมองว่าดอน กิโฆเต้ เป็นแอนติฮีโร่ คือมีส่วนที่น่าเอาอย่างพอๆ กับส่วนที่ไม่น่าเอาอย่างคนหนึ่ง (และแน่นอนว่าคงไม่มีใครอยากเอาอย่างเขาตรงที่เป็นโรคจิตหลอน) ความคิดของเขา แม้น่าขบขัน แม้ดูเพ้อฝัน แต่ก็มีแง่งามให้จับต้อง มิติความเป็นตัวละครที่ลึกซึ้งเช่นนี้จึงทำให้ดอน กิโฆเต้เป็นคาแรกเตอร์ที่มีเสน่ห์

คนที่รักดอน กิโฆเต้ ก็คงจะรักอุดมคติของเขาด้วยไม่มากก็น้อย

ในขณะที่เราว่ายอยู่ในมหาสมุทรแห่งความเป็นจริงที่เวิ้งว้างมองไม่เห็นฝั่ง สภาพแวดล้อมอาจบีบเราให้หมกมุ่นอยู่แต่การประคองตัวให้รอด การมองไปรอบๆ ตัว ซ้ายทีขวาที ก็มีแต่จะเห็นทิศทางที่เรากำลังจะถูกซัดไป จนบางครั้งเราก็อาจหลงลืมว่าตัวเรานั้นกำลังอยู่ที่ใด คลื่นเหล่านั้นอาจกร่อนวิญญาณของเราให้ผุพังและด้านชา ลอยเปะปะไปตามกระแสที่เชี่ยวกราก ... จนวันหนึ่ง เราต้องมาถามตัวเองอย่างท้อแท้ว่า เราเกิดมาเพื่ออะไรกัน?

ในเวลาแบบนั้น แทนที่จะแหวกว่ายอย่างเอาเป็นเอาตาย หากเราแหงนหน้ามองท้องฟ้าเพียงสักพัก ก็จะเห็นหมู่ดาวสุกสว่างระยิบระยับ ณ เบื้องบน ภาพเหล่านั้นอาจไม่ได้ช่วยปลดเปลื้องความเหนื่อยล้า ไม่ได้ช่วยเยียวยาบาดแผลแต่หนหลัง ไม่ได้ช่วยทำนายว่าคลื่นลูกต่อไปจะมาจากทางไหน แต่อย่างน้อย มันก็ทำให้เราได้รู้ว่า ขณะนี้เรายังมีชีวิตอยู่ บนโลกใบเดิม ใต้แผ่นฟ้าเดิมๆ ที่ดวงดาราจะยังคงส่องแสงแห่งความหวัง เพื่อนำทางเหล่ามนุษย์ผู้ดิ้นรนแสวงหา ไปอีกตราบนานเท่านาน

โลกเราอาจ "หมุนเวียน" ไปได้ เพราะ "ความเป็นจริง"

แด่อัศวินกล้า ผู้กอบกู้ความใฝ่ฝัน: ดอน กิโฆเต้ แห่งลามันช่า

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ปล. 1 ขอปรบมือให้ทีมนักแสดงทุกคน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เจมส์ เรืองศักดิ์ ที่สวมบทของแซร์บันเตส/ ดอนกิโฆเต้ได้เนียนซะจนผมคิดว่าเขาเปลี่ยนตัวแสดงนำแล้วซะอีก (ฮา) มาจำได้ก็เอาช่วงเกือบกลางเรื่องโน่น

ปล. 2  รีวิวนี้ กินเนื้อหาได้แค่ช่วงต้นกับช่วงท้ายของเรื่องเท่านั้นเอง รายละเอียดส่วนอื่นๆ มีเยอะมากจนเขียนได้ไม่หมด ถึงแม้การแสดงที่รัชดาลัยเธียเตอร์จะหมดรอบฉายไปแล้ว แต่ถ้ามีโอกาสไหนที่จะมีการแสดงเรื่อง "สู่ฝันอันยิ่งใหญ่" ขึ้นอีกครั้ง ผมขอแนะนำว่าไม่ควรพลาดด้วยประการทั้งปวงครับ

พวกเราคงเคยได้ฟังข่าวอาชญากรรมสะเทือนขวัญ หรือเปิดบันทึกเรื่องราวของมนุษย์ในช่วงรอยต่อที่ผันผวนแห่งอารยธรรมเช่น สงครามโลก สงครามกลางเมือง การล่าอาณานิคม การเปลี่ยนแปลงการปกครอง ฯลฯ แทบทุกหน้าของประวัติศาสตร์เหล่านั้นล้วนแฝงไปด้วยความเลวร้ายของมนุษย์ การทรมาน การค้าทาส การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ หลายหลากรูปแบบเท่าที่มนุษย์จะจินตนาการถึง และบางครั้งก็วิปริตพิศดารเสียจนเพียงแค่ได้ฟังคำบอกเล่าก็รู้สึกคลื่นไส้

ตัวเลขความเสียหายที่เกิดขึ้นจากการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ครั้งใหญ่ๆ เฉพาะในศตวรรษที่ผ่านมาเช่น:

• [The Holocaust] การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ยิว (1933-1945): 600,000 ชีวิต
• [Nanking Massacre] การสังหารหมู่ที่นานกิง (1937-1938): 500,000 ชีวิต
• [Rape of Rwanda] การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่รวันดา (1994): 1,000,000 ชีวิต

ขอย้ำว่านี่เป็นเพียงรายงานผู้เสียชีวิตจากเหตุการณ์ที่ทุกคนรู้จักกันดีเท่านั้น ในความเป็นจริงแล้วยังมีความสูญเสียอีกมากที่เกิดขึ้นในต่างกรรมต่างวาระ ตัวเลขข้างต้นยังไม่รวมถึงความทรมานก่อนตายและความทุกข์ของคนเป็นอีกมหาศาลที่เกิดจากน้ำมือมนุษย์ด้วยกัน

หากไม่นับปฏิกิริยาแสดงความรังเกียจ สยดสยอง หรือสงสารต่อความสูญเสียดังกล่าวแล้ว คำถามสำคัญที่น่าจะผุดขึ้นมาในใจของทุกคน น่าจะเป็น:

คิดอะไรกันอยู่?

ทำไมถึงทำได้ลงคอ?

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

รูปลักษณ์แห่งเทวากับซาตานในภาพของ Escher ด้านล่าง ต่างเกาะเกี่ยวกันสนิทแนบแน่นในพื้นที่วงกลมเดียวกัน...บ้างอาจว่าซาตานเป็นเงาของเทวา บ้างก็ว่า เทวาต่างหากเล่าคือเงาของซาตาน ... บางที Escher อาจจะไม่ได้คิดอะไรลึกซึ้งขณะรังสรรค์ผลงานลวงตาชิ้นนี้ ซึ่งเป็นหนึ่งในงานหลายสิบชิ้นที่ทำให้เขาได้รับชื่อเสียงมากมาย แต่อย่างไรก็ตาม ปริศนาธรรมที่แฝงอยู่ในภาพก็ไม่ใช่สิ่งที่จะมองข้ามกันได้ง่ายๆ เลย

M.C. Escher's [Circle Limit IV]

ความคิดหลักที่ ศ.ดร. ฟิลิป ซิมบาร์โด แห่งคณะจิตวิทยา มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด นำเสนอในหนังสือ Lucifer Effect นี้ก็เป็นอย่างเดียวกันกับภาพของ Escher นั่นคือมนุษย์เราต่างมีความเป็นไปได้เท่าๆ กันที่จะเป็นคนดีหรือคนเลว แล้วแต่อิทธิพลของบริบทแวดล้อม (situational influence) หรือถ้าจะเปรียบกับวงกลมข้างบน ก็คงจะเทียบได้กับว่า ณ เวลานั้นเรายืนอยู่บนตำแหน่งที่เป็นสีขาวหรือสีดำ

หลายคนอาจไม่คุ้นเคยชื่อของ ศจ.ซิมบาร์โด แต่อาจเคยได้ยินการทดลองจิตวิทยาหมู่อันอื้อฉาวนาม Stanford Prison Experiment (SPE) ในปี ค.ศ. 1971 กันมาบ้าง โดย ศจ. ซิมบาร์โด ซึ่งเป็นผู้ควบคุมการทดลองในครั้งนั้น ได้ทำการคัดเลือกอาสาสมัครผู้มีสุขภาพจิตดี และมีระดับการศึกษาที่ใกล้เคียงกัน มาสุ่มรับบทบาทที่ต่างกัน (ได้แก่ ผู้คุม และนักโทษ) ภายในคุกจำลองที่สร้างขึ้นอย่างหยาบๆ ในรั้วมหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด ... แรกเริ่มเดิมที ศจ. วางแผนไว้ว่าจะทำการสังเกตพฤติกรรมของอาสาสมัครร่วมสิบกว่าชีวิตผ่านทางกล้องวิดีโอและเครื่องบันทึกเทปอย่างต่อเนื่อง และหยุดเมื่อทำการทดลองไปได้สองอาทิตย์

แต่การณ์กลับกลายเป็นว่า พฤติกรรมของเหล่าผู้คุมที่เหี้ยมเกรียมจนควบคุมไม่อยู่ และสภาพจิตของพวกนักโทษที่ยิ่งวันยิ่งดิ่งเหว ทำให้ต้องมีการแทรกแซงการทดลองจากภายนอกบ่อยครั้ง...และในที่สุด ศจ. ซิมบาร์โดก็จำต้องตัดสินใจยุติการทดลองด้วยเวลาเพียง 6 วันเท่านั้น

ศจ. ได้เขียนความคิดเห็นของตัวเองไว้ในบทนำของ Lucifer Effect ว่า "ผมยังรู้สึกผิดบาปมาตลอดเวลากว่าสามทศวรรษ ... เป็นความผิดของผมเองที่หยุดการทดลองครั้งนั้นช้าเกินไป"

คำถามที่ตามมาหลัง SPE นั่นคือ อะไรที่ทำให้เหล่าอาสาสมัครซึ่งเป็นคน "ปกติ" เสียยิ่งกว่าปกติ มีพฤติกรรมและสภาพจิตใจแตกต่างกันเป็นสองกลุ่มอย่างสุดขั้ว ภายในระยะเวลาแค่ไม่ถึงสัปดาห์?

เรามาฟังบทสนทนาระหว่างผู้คุม Hellmann (นามสมมุติ) ที่โหดที่สุด และนักโทษ Clay (นามสมมุติ) ที่ถูก Hellmann ทารุณหนักที่สุดระหว่างการทดลอง SPE ซึ่งตัดมาจากรายการโทรทัศน์รายการหนึ่งกันก่อนดีกว่า (รายการแพร่ภาพเมื่อ 1 เดือนหลังจากการทดลอง --- อ้างอิงจาก The Lucifer Effect หน้า 193)

Clay: ...ผมเคยอ่านเกี่ยวกับเรื่องนี้มานะ อ่านมาเยอะแยะแล้วด้วย ผมแค่ไม่เคยมีประสบการณ์ตรงมาก่อนเท่านั้นแหละ ...ผมไม่เคยเห็นคนที่กลายเป็นแบบที่คุณเป็นมาก่อนเลย และผมรู้ดีว่าจริงๆ แล้วคุณ (หมายถึง Hellmann) น่ะเป็นคนนิสัยดี คุณรู้มั้ย? เข้าใจหรือเปล่า?

Hellmann: [ยิ้มและส่ายหน้า] คุณจะไปรู้ได้ยังไง

Clay: รู้สิ ผมรู้ว่าคุณเป็นคนดี ผมไม่เคยเกลียด --

Hellmann: ถ้างั้นทำไมคุณถึงเกลียดผมนักล่ะ?

Clay: เพราะผมรู้ว่าคุณสามารถกลายเป็นคนแบบไหนได้น่ะสิ ผมรู้ว่าคุณจะทำอะไรๆ ได้บ้างเพียงแค่พูดว่า "เฮ้ย กะอีเรื่องแค่นี้เอง" "สถานการณ์มันบังคับน่ะนะ" หรือว่า "แค่สองอาทิตย์เอง เดี๋ยวก็จบแล้ว"

Hellmann: ถ้างั้นเอาเป็นว่า ถ้าเป็นคุณที่ต้องตกอยู่ในสถานการณ์แบบผม คุณจะทำยังไง?

Clay: ...................... ผมไม่รู้ ผม...ตอบไม่ได้...

แม้แต่ผู้ถูกทารุณกรรมเอง ก็ไม่สามารถตอบได้ว่าถ้าตัวเองต้องสวมบทของผู้กระทำแล้ว เขาจะกลายเป็นคนแบบไหน สถานการณ์เฉพาะบางอย่างอาจทำให้คนดีๆ กลายเป็นคนเลว และคนที่มีเหตุผลที่สุดกลายเป็นคนบ้าไปได้

จากบันทึกการไต่สวนคดีสังหารหมู่ชาวยิว เหล่าอาชญากรสงครามที่ถูกพิพากษาต่างก็มีสุขภาพจิตดีเยี่ยม ไม่ปรากฏร่องรอยของโรคทางจิตหรือความเป็นคนกระหายเลือดแต่อย่างใด พวกเขาเป็นคนปกติเสียจนน่ากลัว ราวกับว่าเป็นคนละคนกับที่ฆ่าชาวยิวหลายร้อยคนลงกับมือ

อีกด้านหนึ่ง ผู้ก่อการส่วนใหญ่ในเหตุการณ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่รวันดาเป็นพลเรือน และเป็นเพื่อนบ้านกับเหยื่อที่เพิ่งจะแวะมากินข้าวเย็นจากหม้อเดียวกัน ดื่มเหล้าเฮฮาโต้รุ่งด้วยกัน และเล่นกับลูกๆ ของพวกเขาเมื่อไม่กี่วันก่อน

เกิดอะไรขึ้นกับพวกเขา?

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

เนื้อหาใน The Lucifer Effect แบ่งออกเป็นสี่ส่วนใหญ่ๆ ได้แก่

1. บทบรรยายเหตุการณ์ใน SPE อย่างละเอียดชนิดที่ถอดเทปมาแบบคำต่อคำ และ (ศจ.อ้างว่า) ละเอียดที่สุดเท่าที่เคยตีพิมพ์มาในสื่ออื่นๆ
2. รวมงานวิจัยภาคสนามเชิงจิตวิทยาสังคม ว่าด้วยเงื่อนไขภายนอกที่มีผลสนับสนุนการกระทำชั่วของมนุษย์ ซึ่งสามารถขยายผลอภิปรายและปรับใช้ได้อย่างกว้างขวางในสถานการณ์ต่างๆ ตั้งแต่เพื่อนร่วมชั้นเรียนที่เห็นแก่ตัว, คนเมืองใหญ่ที่ไร้น้ำใจ, เกรียนเทพในโลกออนไลน์, งานรับน้องสยองขวัญ, วัฒนธรรมการคอรัปชั่นในองค์กร, สงครามกลางเมือง, ฆ่าคอมมิวนิสต์ไม่บาป, การพิพากษาล่าแม่มด, ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ฯลฯ
3. เจาะลึกเหตุการณ์ฉาวที่ทหารอเมริกันถูกเปิดโปงว่าทรมานพลเรือนอิรักในเรือนจำ Abu Ghraib ระหว่างที่ทำการเข้ายึดอิรักในปี ค.ศ. 2003 โดยการนำสิ่งที่ได้จาก SPE มาใช้อธิบาย รวมถึงการลากเอาความชั่วร้ายในสายบังคับบัญชา และในระดับนโยบายต่างประเทศของรัฐบาลบุชจูเนียร์มาตีแผ่
4. ปิดท้ายด้วยการแนะนำวิธีต่อสู้กับ "ซาตาน" ที่อาจมาล่อลวงคุณให้ทำชั่วได้ทุกเมื่อ หรือด้านกลับของเนื้อหาสามช่วงแรกที่ ศจ. เรียกว่า [จิตวิทยาแห่งวีรชน]

ข้อเสียเพียงไม่กี่ประการของหนังสือเล่มนี้ อาจอยู่ที่รายละเอียดที่มากเกินไปของส่วนที่ 1 และ 3 จนอาจทำให้ผู้อ่านที่นิยมสาระแบบเนื้อๆ เน้นๆ รู้สึกว่าจังหวะการเล่าเรื่องจะอืดเกินไปบ้าง อีกอย่างหนึ่งคือ ศจ. จะเน้นย้ำประเด็นสำคัญเดิมๆ ของเขาตลอดเล่มจนน่าเบื่อในบางช่วง แต่เข้าใจเขาว่าทำไปเพื่อผลในการโน้มน้าวเปลี่ยนทัศนคติของคนอ่านครับ

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

บทส่งท้ายรีวิว

ท่านผู้ชมบล็อกอาจอ่านแค่รีวิวนี้แล้วสงสัยว่า จริงหรือที่คนเราจะทำชั่วได้ถึงเพียงนี้? หากฉันไปเป็นตำรวจเยอรมันในช่วงสงครามโลก ฉันจะฆ่าคนยิวได้โดยไม่รู้สึกอะไรเลยจริงๆ หรือ? ... บ้างอาจรู้สึกต่อต้าน บ้างอาจไม่เชื่อถือ บ้างอาจคิดว่านี่เป็นการลดความชอบธรรมในการพิพากษาโทษหนักแก่นักโทษคดีอุกฉกรรจ์หรือเปล่า? นี่เป็นการแอบแฝงความคิดทางการเมืองที่เป็นอุดมคติจนไม่สามารถปฏิบัติได้จริงใช่หรือไม่?

อย่างไรก็ตาม ศจ. ซิมบาร์โด ได้ย้ำอยู่เสมอในข้อความของทุกบทว่า เจตนารมณ์ของเขาไม่ได้ต้องการหาความชอบธรรมให้แก่การกระทำผิด คนที่ทำผิดนั้นสมควรถูกลงโทษ หากแต่เขาเขียนหนังสือเล่มนี้ขึ้นมาเพื่อให้ผู้อ่านได้ตระหนักถึงอิทธิพลของบริบทแวดล้อมต่อพฤติกรรมมนุษย์ และสร้างเกราะเพื่อคุ้มกันใจของเราให้รอดพ้นจากหลุมพรางของสังคมที่คอยกระตุ้นให้พวกเราทำความชั่ว

เป็นที่น่าสังเกตว่า ศจ. เลือกใช้คำ [Lucifer] แทน [Satan] ในชื่อหนังสือของเขา โดยลูซิเฟอร์เป็นชื่อของซาตานเมื่อครั้งยังเป็นเทวฑูตชั้นสูงสุดบนสวรรค์ และนามของลูซิเฟอร์ก็หมายถึง [ผู้นำพาแสงสว่าง] อันศักดิ์สิทธิ์...ก่อนที่ลูซิเฟอร์จะก่อกบฏและถูกขับไล่กลายมาเป็นจอมปีศาจนามซาตาน ผู้ดูหมิ่นพระเจ้าและล่อลวงมนุษย์ให้ตกสู่วังวนแห่งบาป

หนึ่งในบาปเจ็ดประการที่ชักพาให้ลูซิเฟอร์ตกสวรรค์คือ Pride หรือความเย่อหยิ่งอหังการ ความเชื่อมั่นถือดีในตัวเองจนประมาทอำนาจแห่งบาปร้ายแรงข้อที่เหลือ ความเย่อหยิ่งนี้ทำให้ลูซิเฟอร์สำคัญผิดว่าตัวเองสามารถเทียบเทียมพระเจ้าได้ และเป็นชนวนแห่งความริษยาพระเจ้า ความอาฆาตมาดร้าย และบาปประการอื่นๆ ในเวลาต่อมา ดังนี้ Pride จึงถูกจัดให้เป็นบาปหนักที่สุดในมวลบาปร้ายแรงทั้งเจ็ดของศาสนาคริสต์ ซึ่งถ้าจะเทียบเคียงกับคำสอนทางพุทธศาสนา มันก็คือความยึดมั่นถือมั่นในอัตตา ข้าดีข้าแน่ ประมาทในทางธรรมจนสุดท้ายก็สายเกินแก้ เมื่อพบว่าตัวเองได้หลงผิดถลำลึกจนก่อบาปกรรมสาหัสลงไปเสียแล้ว

ชื่อ The Lucifer Effect นี้จึงนับเป็นอุทาหรณ์สอนใจ ว่าแม้แต่ฑูตสวรรค์ผู้สูงส่งอย่างลูซิเฟอร์ก็ยังพ่ายเพราะความประมาทจนกลายเป็นมารร้ายแสนอัปลักษณ์

ขอให้มนุษย์เดินดินอย่างเราๆ ท่านๆ ได้ใช้ชีวิตอย่างไม่ประมาทต่อเมล็ดพันธุ์แห่งความชั่วร้ายที่รายล้อมตัวเราอยู่ทุกเมื่อเชื่อวันเถิด

Gustave Dore's [The Fall of Lucifer], ภาพประกอบมหากาพย์ Paradise Lost

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

หมายเหตุ: เยี่ยมชมเว็บไซท์ของหนังสือได้ที่ www.lucifereffect.com